Ang Larawang Hindi Ko Pa Kinukulayan

Ngayong Biyernes Santo, habang tahimik akong nakaupo at sinusundan ang meditasyong itinuro ni Master Noel+, may dahan-dahang luminaw sa loob ko. Hindi iyon dramatic. Walang himala, walang biglang sagot. Pero may mga bagay na matagal nang nakakalat sa isip at pakiramdam ko na parang unti-unting pumuwesto.

Dumaan sa isip ko ang mga bilang na apat, walo, pito, at labindalawa.

Hindi ko agad pinilit intindihin. Natuto na rin akong mag-ingat sa mga biglang pakiramdam na gustong magmukhang “revelation.” May mga insight na totoo. May mga insight ding maganda lang pakinggan. Kaya hinayaan ko muna.

Pero nang mapatingin ako sa lumang drawing ko sa sulok ng bahay—iyong sketch na ginawa ko noong 2020 at hindi ko pa rin nakukulayan hanggang ngayon—parang may nagdugtong. Ang mga bilang na iyon biglang nagkaroon ng laman. At ang drawing, na matagal ko nang kasama, biglang naging salamin.

Noong pandemya ko iyon iginuhit. Panahon iyon ng katahimikan at takot. Huminto ang mundo, o parang ganoon ang pakiramdam. Kapag tahimik ang paligid, mas maririnig mo ang sariling pagod, sariling takot, at mga bagay na matagal mong hindi hinaharap. Marahil kaya ko ginawa ang sketch na iyon noon. Hindi dahil malinaw sa akin ang ibig kong sabihin, kundi dahil may mga bagay na hindi ko masabi nang diretso. Minsan, mas nauuna ang kamay kaysa salita. Minsan, mas tapat ang lapis kaysa bibig.

Ang iginuhit ko noon ay isang pigurang parang si Hesus, pero hindi sa karaniwang relihiyosong anyo. Hindi siya simpleng debosyonal na larawan. Para sa akin, mas simboliko siya. Sugatan, bukás, nakataas ang mga bisig—parang nasa pagitan ng paghihirap, pag-aalay, at pag-akyat. Nasa loob siya ng anyong kahawig ng Tree of Life, may mga bilog, linya, at mga puntong parang hindi lang disenyo kundi mapa ng tao mismo.

At marahil iyon din ang dahilan kung bakit hindi ko siya nakulayan.

Matagal ko iyong ipinaliwanag sa mabababaw na dahilan: naubusan ng oras, tinamad, may ibang inatupag. Pero habang tumatanda ako, mas naiisip kong baka hindi iyon ang totoo. May mga bagay na hindi natin tinatapos hindi dahil tamad tayo, kundi dahil hindi pa tayo handa sa ibig sabihin nila. Ang pagkukulay ay isang desisyon. Para mo nang sinasabi: ito na iyon, ito ang anyo mo, ito ang basa ko sa iyo. Kapag kinulayan mo ang isang imahe, parang pinipirmi mo ang isang bagay na baka hindi pa dapat pinipirmi.

At may ilang larawan na ayaw muna magpatapos.

Habang nakatitig ako sa sketch na iyon nitong Biyernes Santo, bumalik sa isip ko ang ilang aral na matagal ko nang alam pero hindi laging sabay-sabay na nararamdaman: ang 4 Noble Truths, ang 8-Fold Path, ang 7 chakra, at ang 12 points ng Tree of Life sa drawing ko. Hindi sila dumating bilang pilit na sistema. Mas parang matagal na silang nasa loob ko, at ngayon lang muling nagtagpo.

At ang sentro ng lahat ay ito: ang loob.

Sa mga nakaraang taon, ito marahil ang isa sa pinakamahalagang bagay na unti-unti kong naunawaan: ang lahat ng tunay na nangyayari sa atin ay dumaraan sa loob at kalooban. Hindi ibig sabihin nito na wala nang mundo o wala nang ibang tao. Ang ibig sabihin lang, ang lahat—sakit, pag-ibig, hiya, galit, pagkawala, pag-asa, pananampalataya—ay nagiging totoo sa atin sa loob. Doon sila tumatama. Doon sila nasasala. Doon sila napapangalanan. At ang kalooban ang siyang tumutugon: kumakapit, bumibitaw, lumalaban, sumusuko, naniniwala, nagdududa, bumabangon.

Doon ko nakita ang apat na Noble Truths bilang simpleng katapatan ng loob sa sarili.

May pagdurusa. Iyan ang unang totoo. May sugat, may kakulangan, may mga bagay na hindi kayang takasan ng talino, sipag, o pagpapanggap. Sa Biyernes Santo, mas mahirap takasan ang katotohanang iyan.

May sanhi ang pagdurusa. Hindi lang dahil sa mundo, kundi dahil din sa mga kapit natin—sa mga takot, sa mga gusto nating kontrolin, sa mga bagay na ayaw nating bitawan, sa mga bersiyon ng sarili na pilit nating binubuhay kahit hindi na totoo.

May wakas ang pagdurusa. Hindi ito murang optimism. Hindi ito “okay na ang lahat.” Minsan ang wakas ng pagdurusa ay simpleng pagluwag ng kapit. Minsan ito ay pagpayag na hindi mo kontrolado ang lahat. Minsan ito ay ang kakayahang magpatuloy kahit hindi na maibabalik ang nawala.

At may landas tungo sa paglaya.

Dito pumasok sa isip ko ang walo: wastong pagtingin, wastong layon, wastong salita, wastong kilos, wastong kabuhayan, wastong pagsisikap, wastong pagkamalay, at wastong pagtuon. Hindi ko sila naramdaman bilang moral checklist. Mas parang paalala sila na hindi sapat ang makita ang sakit. Kailangan ding ituwid ang paraan ng pamumuhay. Kailangan ding baguhin ang tingin, salita, kilos, at intensyon. Ang landas ay hindi lang pag-iisip. Disiplina ito ng kalooban.

At hindi rin ito puro isip lang. Dito naging mahalaga sa akin ang pito—ang pitong chakra. Hindi bilang palamuti ng espirituwalidad, kundi bilang paalala na ang tao ay hindi lang utak. Ang takot ay nasa katawan. Ang hiya ay nasa katawan. Ang pag-ibig at pagkapit ay nasa katawan. Ang hindi masabing salita ay nasa lalamunan. Ang kalituhan ay nasa noo. Ang pag-asa at pagkapunit ay dumadaan din sa laman. Kaya ang pagbabago ay hindi lang mental. Dumadaan ito sa buong pagkatao.

At saka ang labindalawa.

Hindi ko ito gustong gawing sobrang teknikal o pilit na teorya. Pero malinaw sa akin ang pakiramdam: ang 12 points ng Tree of Life sa sketch ay parang buod ng kabuuan. Kung ang apat ay mga katotohanan, at ang walo ay landas, ang labindalawa ay parang kabuuang mapa ng taong dumaraan sa lahat ng ito. Parang larawan ng loob at kalooban, ng taas at baba, ng sugat at pag-angat. Hindi hiwa-hiwalay na bahagi, kundi isang buo.

At sa gitna ng lahat ng iyon ay ang pigura ni Hesus—hindi bilang simpleng relihiyosong sentro, kundi bilang simbolo ng loob na dumaraan sa matinding pagbubunyag. Para sa akin, ang krus ay hindi lang bagay sa labas. Simbolo rin ito ng ginagawa ng katotohanan sa atin kapag hindi na tayo makatakbo. Ipinapakita nito ang mga ilusyon natin. Hinuhubaran tayo nito ng depensa. Pinapakita kung gaano tayo kakapit sa kontrol, sa imahe ng sarili, sa mga bagay na ayaw nating mawala. At kapag wala nang maitago, saka minsan lumilitaw ang mas totoo nating sarili.

Kaya ko marahil hindi pa kinukulayan ang larawang iyon.

Hindi dahil nakalimutan ko siya. Hindi dahil hindi siya mahalaga. Kundi dahil may bahagi sa akin na alam na hindi pa tapos ang sinasabi niya. Hindi pa tapos ang ilang ilusyon sa akin. Hindi pa tapos umayos ang loob. Hindi pa tapos tumuwid ang kalooban. Hindi pa tapos ang metanoia.

At baka hindi naman talaga ito natatapos nang minsanan. Baka paulit-ulit itong pagbabalik. Paulit-ulit na pagharap sa parehong mga batayang bagay: may pagdurusa, may sanhi, may wakas, may landas. At sa bawat balik, may mas malalim na pag-unawa.

Ngayong taon, iyon ang ibinigay sa akin ng Biyernes Santo.

Hindi isang bagong sistema, kundi isang lumang katotohanang muling nagpakilala.

Hindi isang sagot, kundi isang paglalantad.

Hindi isang kulay, kundi isang dahilan kung bakit may ilang bahagi ng buhay na nananatiling lapis.

Unti-unti kong naunawaan na ang larawang hindi ko pa kinukulayan ay hindi pala naghihintay ng pintura.

Ako ang hinihintay niya.

Hinihintay niya ang araw na kaya ko na siyang tingnan hindi bilang proyekto o alaala ng pandemya, kundi bilang tahimik na tala ng sarili kong hindi pa tapos mamatay at hindi pa rin tapos mabuhay.

Kaya marahil tama lang, sa ngayon, na hindi ko pa rin siya kinukulayan.

May mga larawan kasing mas tapat habang lapis pa lamang.

Mas malapit sa sugat.

Mas malapit sa katahimikan.

Mas malapit sa Biyernes Santo.

At marahil doon din nagsisimula ang anumang tunay na pagkabuhay: hindi sa biglang liwanag, kundi sa tahimik na pagpayag na ang loob ang unang altar, ang kalooban ang unang landas, at ang metanoia ang habambuhay na pag-uwi sa kabuuan.

Abril 3, 2026